Toen de eigenaars op zoek gingen naar een woning die ze konden verbouwen in het centrum van Brussel, stootten ze op dit trapeziumvormig perceel binnen een woonkern. Het zat gekneld tussen hoge gebouwen maar was daardoor wel beschut tegen straatlawaai. "Het leek wel Fort Boyard", zegt architect Marc Vande Perre.

De nieuwe constructie, ontworpen als passiefwoning, werd geselecteerd als "Voorbeeldgebouw 2011", een initiatief van Leefmilieu Brussel om de bouw en renovatie van duurzame woningen te stimuleren. Dit maakte het niet alleen makkelijker om een bouwvergunning te bekomen, ze liet ook toe een diepgaander studie van het project en zijn details uit te werken.

Magazijn met nieuwe bestemming

Het project staat op de plaats van een oud magazijn, waar ooit een ijzerwinkel zat maar een vijftiental jaar geleden verwoest werd door een brand. Om de zware renovatie te kunnen realiseren, werden de bestaande muren van de opslagplaats als verankering gebruikt voor een nieuwe constructie die volledig in houtskelet werd opgetrokken. Op het gelijkvloers werden drie muren - met een oorspronkelijke hoogte van 12 meter - gedeeltelijk behouden. Alleen de vierde gevelmuur is nieuw. Op de verdieping werden twee gevels schuin opgetrokken, waardoor ze in verbinding staan met de aanpalende gebouwen. Een deel van de bakstenen afkomstig van de afbraak diende om de kelder op te vullen en het niveau van het gelijkvloers te verhogen. De bakstenen die nog in goede staat waren, werden buiten hergebruikt voor de paden.

Naar het oorspronkelijke grondpeil

Het terrein werd volledig afgegraven om overal het natuurlijk grondpeil terug te vinden. De afvoerbuizen, funderingen en een aardwarmtewisselaar - de zogenaamde "Canadese put" - werden geplaatst en vervolgens overdekt met een vloerplaat in mager beton. Daarop kwamen 20 centimeter dikke resolschuimplaten voor de isolatie van de vloer. Nog voor de tussenwanden er kwamen en de muurisolatie werd geplaatst, werd er boven op de isolatie een zwevende betonvloer gegoten die werd gepolierd. Dat vereenvoudigde het proces aanzienlijk, waardoor de vloer een mooiere afwerking kreeg en koudebruggen aan de basis van de tussenwanden werden vermeden.

Achter in het perceel werd een klein opvangbekken met rietveldje aangelegd voor de infiltratie en verdamping van het regenwater, afkomstig van het groendak en de terrassen. Een van de terrassen bevoorraadt bovendien een regenwatertank waarmee de planten kunnen worden besproeid. Uiteindelijk komt slechts een beperkte hoeveelheid regenwater in de riolering terecht.

Speciaal volume

Architecten Amandine Sellier en Marc Vande Perre van het architectenbureau AAC ontwierpen de woning in overleg met ingenieur Marc Wertz. In vergelijking met een klassiek gebouw werd het volume omgekeerd. Het gelijkvloers is een smal, langgerekt volume waar zich in de lengterichting achter elkaar de slaapkamers bevinden. Bovenaan loopt het volume uit en neemt het meer de vorm van een trapezium aan. Hier wordt de ruimte onder meer bepaald door de strategische plaatsing en afmetingen van de ramen die interessante zichten opleveren op buiten, terwijl ze elke inkijk onmogelijk maken. De ramen vallen op door hun experimentele vormen. Een gevolg van hun inplanting, waaruit een erg logische oriëntatie voortvloeit.

De grote, uitspringende kaders van de ramen op de verdieping omkaderen eveneens het zicht naar buiten en doen in de zomer dienst als zonneschermen. De kozijnen in wit gelakt aluminium contrasteren met de zwarte gevelbekleding, een afdichtingsfolie in EPDM, wat normaal gebruikt wordt voor daken, maar hier speciaal werd aangepast voor de gevel. De aluminium kaders maakten het ook mogelijk de isolatie ter hoogte van de verbinding tussen de ramen en de muur op te voeren. Alle gebruikte materialen sluiten op die manier perfect op elkaar aan, waardoor bouwknopen worden vermeden. De passieframen met drievoudige beglazing bieden op hun beurt uitstekende prestaties op thermisch en akoestisch vlak.

Ecologische materialen

Gezien de aard van het terrein, werd het houtskelet volledig ter plaatse gemonteerd. Het grote voordeel van hout als bouwmateriaal is dat het zeer licht is om mee te werken. Dit soort structuur biedt bovendien de mogelijkheid een aanzienlijke laag isolatie in de muren te verwerken. Ook in andere toepassingen is hout een aangenaam en dankbaar materiaal. Het werd dan ook gebruik als vloerbekleding op de verdieping en voor het ontwerp van inbouwmeubelen.

Alle gebruikte materialen paren trouwens prestaties aan ecologische eigenschappen en kunnen een interessante ecologische balans voorleggen: thermisch behandeld Europees hout als gevelbekleding, cellulosevlokken en houtvezels voor de muurisolatie, binnenwanden in gipsvezelplaten,...

Passief

Ondanks de complexiteit door de bijzondere configuratie van het terrein, werden de principes van de passiefbouw nauwkeurig gerespecteerd: verhoogde isolatie, performante luchtdichtheid, balansventilatie met warmteterugwinning, controle van de interne en externe warmtetoevoer,... Maar het is vooral de oriëntatie van de ramen die de hoeksteen vormt van het toegepaste energieprincipe. De woning is op de zijkant, langs het pad, naar het zuiden gericht, terwijl de achterzijde - ter hoogte van het terras op de verdieping - uitkijkt op het noordwesten. Deze gevel vormt de belangrijkste bron van warmteverlies maar zijn kleine afmetingen zorgen ervoor dat de nadelen beperkt blijven.

De slaapkamers op het gelijkvloers hebben grote ramen aan de zuidzijde waardoor ze maximaal gebruik maken van de zon. En toch zijn ze in de zomer de koelste ruimtes in huis. Ze profiteren van een mooie plafondhoogte van 3,30 meter die dankzij de lichtinval via de het verharde pad de beperkte breedte van de beschikbare ruimte compenseert. De hoge muren weerkaatsen het licht en maken er een aangename ruimte van. De inertie van de massieve betonvloer laat bovendien toe de warmte op te slaan en terug af te geven wanneer het 's nachts frisser wordt. Boven geniet de leefruimte met haar variabele plafondhoogte maximaal licht dankzij de talrijke ramen. De nadelige effecten van de woonkern zijn hier geenszins voelbaar.

Basisprincipes inzake energie

Om de winter te trotseren vind je in deze woning vloerverwarming noch radiatoren. De volledige warmtebehoefte wordt gedekt door de balansventilatie en de gratis warmte afkomstig van de activiteit van haar bewoners en de grote raampartijen. In de leefruimte annex keuken zorgt het gasfornuis voor voldoende extra warmte om comfort te garanderen. De installatie van een bijverwarming is dus overbodig. De ventilatiekanalen zitten bovendien verwerkt in de raamkozijnen en -banken van de leefruimte. Deze laatsten vervullen dus een dubbele functie.

Als het in de zomer erg warm wordt, moeten natuurlijke ventilatie en een intensieve night cooling oververhitting tegengaan. In de winter zorgt de afgevoerde lucht - met een temperatuur van 18°C tot 25°C - ervoor dat de verse binnenkomende lucht, die reeds wordt voorverwarmd door de aardwarmtewisselaar, verder wordt opgewarmd. Fotovoltaïsche zonnepanelen produceren elektriciteit en thermische zonnepanelen staan in voor de verwarming van het sanitair water. In geval van nood springt de warmtepompfunctie van de warmtepompboiler in om de minimale temperatuur van het warm water te verzekeren.

De berekening van de licht- en warmtetoevoer in functie van de baan van de zon die met behulp van computergegevens werd gemaakt, droeg in hoge mate bij tot het ontwerp van dit project. Ze moest lichtjes aangepast worden door de realiteit ter plaatse. Maar de warmtesimulatie bleek wel honderd procent te kloppen.

Tekst: Agnès Zamboni